Öğrenme modunda cevabı değil yolu göster

Bir öğrenci sınava çalışıyor ve yüzde soruları ona zor geliyor. Bir ceket önce indirime giriyor, sonra indirimli fiyata zam geliyor. Son fiyat ilk fiyata göre ne oldu? Soruyu asistana yapıştırıyor ve konuyu öğrenmeye çalıştığını yazıyor. Asistan cevabı ve çözümü tek mesajda veriyor. Öğrenci çözümü okuyor, mantıklı buluyor ve sıradaki soruya geçiyor. Akşamın sonunda bütün alıştırmayı bitirmiş oluyor. Sınavda asistan yok ve öğrenci ilk soruda aynı yanlış sezgiyle aynı yere düşüyor.

Öğrenme, kişinin bir şeyi kendisi denemesinden, yanılmasından ve yanlışını kendisi düzeltmesinden doğar. Hazır cevap bu üç adımı atlatır. Çözümü okumak, çözümü kurmak gibi hissettirir. Öğrenci anladığını sanır, çünkü okuduğu her adım doğru görünür.

Zarar birikir. Asistan her soruyu çözdükçe öğrenci ona daha çok yaslanır ve kendi denemesi azalır. Asistan bir gün yanlış cevap verdiğinde öğrenci bunu fark edecek bilgiyi edinmemiş olur. Cevap ödevi bitirir, öğrenmeyi atlatır.

Hazır cevap her ölçüde iyi görünür, AI kapanana kadar. Bastani ve arkadaşlarının lise öğrencileriyle yaptığı saha deneyinde, sıradan bir sohbet arayüzüne benzeyen asistan alıştırmadaki notları %48 artırdı¹. Asistan kaldırılıp öğrenciler sınava kendi başlarına girince aynı grup, asistanı hiç kullanmamış öğrencilerden %17 daha düşük not aldı¹. Alıştırma oturumunu ölçen ekip başarıyı görür. Sınavı ölçmeyen ekip kaybı hiç görmez.

Model de istenen şeyi verir. Bastani'nin verisinde sıradan asistanı kullanan öğrenciler çoğunlukla doğrudan cevabı istedi ve model cevabı verdi. Yardımsever olmaya eğitilmiş bir model için en kısa yardım, sonucu söylemektir. OpenAI çalışma modunu özel sistem talimatlarıyla kurdu ve bu yolun sohbetler arasında tutarsız davranışa ve hatalara yol açabileceğini² kendisi yazıyor. Öğrenme davranışı modelin varsayılanına karşı kurulur ve ürün ekibi onu sürekli korumak zorunda kalır.

Üçüncü neden ölçümde. Ürünler oturumun bitip bitmediğine, kullanıcının memnun kalıp kalmadığına bakar. Öğrenmenin tek doğrudan sinyali kullanıcının sonradan AI'sız başarısıdır ve çoğu ürün onu hiç görmez. Kullanıcının kendi algısı da yanıltır: Bastani'nin deneyinde öğrenciler öğrenmelerinin azaldığını fark etmedi.

Kullanıcı öğrenmek istediğinde asistan önce onu denemeye çağırır, yolda ipucuyla tutar ve sonunda anladığını yoklar. Cevap yolun sonunda gelir.

1. Önce denemeyi iste. İlk mesaj bir sorudur: tahminin ne, ilk adımı nasıl atarsın. Claude'un öğrenme modu bunu açıkça yapıyor ve öğrenciye önce “How would you approach this problem?” diye soruyor.
2. İpucunu kademeli ver. En küçük ipucuyla başla, kullanıcı takıldıkça büyüt. Kullanıcının hatasını adlandır, düzeltmeyi onun hesabına bırak.
3. Yolu doğrulanmış bir çözüme dayandır. Yol gösteren asistanın yolu bilmesi gerekir. Bastani'nin öğretmen asistanı her sorunun çözümünü, sık yapılan öğrenci hatalarını ve bu hatalara verilecek ipuçlarını promptunda taşıyordu.
4. Anladığını yokla. Kullanıcıdan nedeni kendi cümlesiyle söylemesini iste, sonra benzer bir soru ver. Anlamanın kanıtı benzer soruyu çözmektir.
5. Cevabı kilitleme, sonrasını kur. Takılan kullanıcı cevabı görebilsin. Anthropic'in çalışmasında kodu asistana yazdırıp ardından anlamak için sorular soran küçük bir grup da yüksek puan aldı. Cevap geldiğinde açıklama ve yoklama da gelir.
6. Modu kullanıcının niyetine bağla. Öğrenme modu kullanıcının seçtiği bir moddur. “Sınava çalışıyorum” diyen kullanıcıya önerilir, işini bitirmek isteyen kullanıcıya dayatılmaz.

Cevabı vermek tek mesaj sürer. Yolu göstermek birkaç mesaj sürer ve kullanıcı o mesajlarda hesabı kendisi yapar.

Aynı soru, aynı asistan. Soldaki cevabı ve çözümü tek mesajda veriyor, öğrenci okuyup geçiyor. Sağdaki önce öğrencinin tahminini istiyor, yanlış sezgiyi onun kendi hesabıyla görünür kılıyor ve sonunda benzer bir soruyla anladığını yokluyor.

OpenAI Temmuz 2025'te ChatGPT'ye çalışma modunu ekledi. Mod Sokratik sorular, ipuçları ve öz değerlendirme promptlarıyla cevabı doğrudan vermek yerine kullanıcıyı anlamaya yönlendiriyor². Bilgi yoklamaları var ve kullanıcı modu sohbetin ortasında açıp kapatabiliyor. OpenAI duyuruda modun özel sistem talimatlarıyla çalıştığını ve bu davranışı ileride doğrudan modellere eğitmeyi planladığını yazıyor.

Anthropic Nisan 2025'te Claude for Education ile birlikte öğrenme modunu duyurdu. Mod cevap vermek yerine öğrencinin akıl yürütmesine rehberlik ediyor³: hazır çözüm yerine yaklaşımı soruyor, sonucu destekleyen kanıtı sorgulatıyor, problemin arkasındaki ilkeyi öne çıkarıyor. Claude Code'un Learning çıktı stili aynı fikri gerçek bir iş içinde uyguluyor. Claude rutin kodu kendisi yazıyor, gerçek bir tasarım kararı içeren yere geldiğinde birkaç satırı kullanıcıya bırakıyor⁴, yeri bir yorumla işaretliyor ve kullanıcı yazana kadar bekliyor. İş biterken kullanıcı kararın kendisini vermiş oluyor.

Google Ağustos 2025'te Gemini'ye Guided Learning'i ekledi. Mod açık uçlu sorularla ve adım adım açıklamalarla⁵ ilerliyor, görsellerle ve kısa sınavlarla anlayışı sınıyor. Google modun öğrenme için ayarlanmış LearnLM modelleri üstüne kurulduğunu yazıyor.

Üç üründe de öğrenme davranışı varsayılan sohbetten ayrı bir mod olarak duruyor.

Bastani ve arkadaşları Türkiye'de bir lisede, matematik dersinin tekrar oturumlarında bine yakın öğrenciyle¹ saha deneyi yaptı. Öğrencilerin bir kısmı sıradan bir sohbet arayüzüne benzeyen asistanı, bir kısmı öğrenmeyi korumak için yazılmış promptlarla çalışan öğretmen asistanını kullandı. Öğretmen asistanı her sorunun çözümünü promptunda taşıyordu ve çözümü vermeden ipucuyla adım adım ilerlemesi isteniyordu. Alıştırmada notlar iki grupta da arttı, sıradan asistanda %48, öğretmen asistanında %127¹. Asistan kaldırıldığında sıradan asistanı kullananlar hiç kullanmayanlardan daha kötü yaptı. Öğretmen asistanı bu kaybın büyük kısmını önledi. Yine de öğretmen asistanını kullananlar sınavda hiç kullanmayanlardan daha iyi yapmadı, ama daha iyi yaptıklarını sandı¹.

Anthropic'in yayımladığı deneyde Shen ve Tamkin, 52 yazılımcının⁶ yeni bir Python kütüphanesini AI'lı ya da AI'sız öğrendiği bir görev kurdu. Görevden hemen sonraki sınavda AI'lı grup ortalama %50, elle yazan grup %67⁶ aldı. En büyük fark hata ayıklama sorularındaydı. AI'lı grupta katılımcıların AI'ı nasıl kullandığı belirleyiciydi: yalnız kavramsal sorular soran ve kodu kendisi yazan katılımcılar yüksek puan aldı, işi tamamen AI'a bırakanlar düşük. Yazarlar bu örüntülerle sonuç arasında neden sonuç bağı kurmuyor.

Gajos ve Mamykina aynı ayrımı karar görevinde gösterdi. AI'ın önerisini ve açıklamasını birlikte gören katılımcılar daha iyi karar verdi ama öğrenmedi. Önerisiz, yalnız açıklama gören ve kararı kendisi vermek zorunda kalan katılımcılar hem daha doğru karar verdi hem öğrendi⁷.

Bu çalışmalar tek bir okulda tek bir derste, küçük bir yazılımcı grubunda ve kısa görevlerde yapıldı. Anthropic sınavın görevden hemen sonra yapıldığını ve uzun vadeli öğrenmeyi ölçmediğini kendisi yazıyor.

Oturum memnuniyeti bu desenin işe yarayıp yaramadığını söylemez. Bakılacak yer kullanıcının sonradan AI'sız ne yapabildiği.

• AI'sız sonraki başarı. Öğrenme modunda çalışılan konuda, birkaç gün sonra AI'sız benzer bir soruda başarıyı ölç. Desenin tek doğrudan sinyali bu.
• Cevap isteme payı. Oturumların ne kadarında kullanıcı denemeden cevabı istiyor ya da soruyu aynen tekrar yapıştırıyor? Bastani bu mesajları yüzeysel saydı. Pay zamanla düşmeli.
• İlk denemenin varlığı. Kullanıcının ipucu almadan önce kendi denemesini yazdığı oturumların payı.
• Algılanan ve ölçülen öğrenme. Kullanıcının “anladım” demesini yoklama sorusundaki sonucuyla karşılaştır. Fark büyükse kullanıcı öğrendiğini sanıyor.
• Moddan çıkış. Kullanıcılar öğrenme modunu nerede kapatıyor? Aynı adımda çok çıkış varsa o adımdaki ipucu fazla uzun ya da fazla belirsiz.

Üç metin var. Denetim promptu asistanın öğrenme modunu, sistem talimatlarını, ipucu kademelerini ve anlayış yoklamasını tarar, yalnız rapor yazar. Uygulama promptu öğrenme modunu kurar: önce deneme, kademeli ipucu, doğrulanmış çözüme dayanan yol ve sonda yoklama. Önce planı gösterir, onayınla uygular ve öğrenme modunda ilk mesajın son cevabı içermediğini kanıtlayan bir test ekler. Kural kodlama ajanının kendi çalışması için. Bir şeyi öğrenmek istediğini söylediğinde ajan işi senin yerine bitirmesin.

Bu depoda kullanıcıya cevap üreten bir AI asistanı var ve bazı kullanıcılar onu bir şey öğrenmek için kullanıyor (ödev, sınav hazırlığı, yeni bir araç, dil ya da kod tabanı). Görevin, asistanın öğrenmek isteyen kullanıcıya nasıl davrandığını denetlemek. Hiçbir dosyayı değiştirme, yalnız rapor yaz.

1. Öğrenme modu ya da benzeri bir ayar var mı? Nasıl açılıyor: kullanıcı mı seçiyor, ürün mü öneriyor, kullanıcının niyetinden mi çıkarılıyor? Sohbet içinde kapatılabiliyor mu?
2. Öğrenme modunun sistem promptunu ya da talimatlarını bul. Asistandan önce kullanıcının denemesini istemesi, ipucunu kademeli vermesi, son cevabı ne zaman vereceği tanımlanmış mı?
3. İpucu kademeleri kodda mı tutuluyor, tamamen modelin takdirine mi bırakılmış? Kullanıcı "cevabı söyle" dediğinde ne oluyor?
4. Asistan yol gösterirken doğrulanmış bir çözüme ya da kaynağa dayanıyor mu (soru bankası çözümü, ders materyali, test)? Yoksa yolu da cevabı da model mi üretiyor?
5. Kullanıcının anladığını yoklayan bir adım var mı: nedeni kendi cümlesiyle söyletmek, benzer soru, kısa sınav? Sonucu kaydediliyor mu?
6. Ölçüm: yalnız oturum memnuniyeti ve tamamlama mı ölçülüyor, yoksa kullanıcının sonradan AI'sız benzer bir soruda başarısı da izleniyor mu?
7. Değerlendirme setinde öğrenme modu için örnekler var mı? İlk asistan mesajında son cevabın bulunup bulunmadığını sınayan bir test var mı?

Rapor biçimi: her bulgu için dosya ve satır, ne olduğu, hangi durumda öğrenmek isteyen kullanıcının hazır cevapla çıkacağı (örnek: öğrenme modu yalnız prompta bir cümle ekliyor ve model ilk mesajda çözümü veriyor) ve önerdiğin düzeltme. Bulguları en çok kullanılan öğrenme senaryolarından başlayarak sırala.

Bu depodaki AI asistanına "öğrenme modunda cevabı değil yolu göster" desenini uygula. Önce planı göster, onayımı aldıktan sonra kodu değiştir.

Hedef davranış:
1. Kullanıcının açıp kapatabildiği bir öğrenme modu ekle. Kullanıcı "öğrenmek istiyorum", "sınava çalışıyorum" gibi bir niyet yazarsa modu öner, kendiliğinden açma.
2. Öğrenme modunda asistanın ilk mesajı son cevabı içermesin. Kullanıcıdan bir tahmin, ilk adım ya da kendi denemesini istesin.
3. İpuçları kademeli gelsin: en küçük ipucuyla başla, kullanıcı takıldıkça büyüt. Kullanıcının hatasını adlandır, düzeltmeyi onun hesabına bırak.
4. Asistan yol gösterirken elindeki doğrulanmış çözüme dayansın (soru bankası, ders materyali, çalıştırılabilir test). Doğrulanmış çözüm yoksa bunu kullanıcıya söylesin.
5. Sonunda anlayışı yoklasın: nedeni kullanıcının kendi cümlesiyle söylemesini istesin ve benzer bir soru versin.
6. "Cevabı göster" her an erişilebilir olsun. Cevap gösterildiğinde açıklama ve bir yoklama sorusu da gelsin.

Uygularken:
- Modun kurallarını yalnız prompta bırakma. İlk mesajda son cevabın bulunmamasını ve ipucu kademesini kodla izle, kademe bilgisini konuşma durumunda tut.
- Doğrulanmış çözümü modele sistem bağlamında ver, kullanıcıya gösterme.
- Kullanıcının denemelerini ve yoklama sonuçlarını kaydet. Sonradan AI'sız benzer bir soruda başarıyı ölçebilmek için soru türünü etiketle.
- Bir test ekle: öğrenme modunda sorulan bir soruda ilk asistan mesajının son sonucu içermediğini ve bir soru sorduğunu doğrula. "Cevabı göster"den sonra açıklamanın ve bir yoklama sorusunun geldiğini doğrulayan bir test de yaz.

## Öğrenmek isteyene yolu göster
- Kullanıcı "öğrenmek istiyorum", "nasıl yapılır anlat" ya da "kendim yapmak istiyorum" dediğinde çözümün tamamını yazma. Önce ne denediğini ya da nasıl yaklaşacağını sor.
- İpucunu en küçük adımla ver. Kullanıcı takılırsa bir sonraki adımı aç.
- Kod tabanında öğrenme için çalışıyorsan rutin kısmı sen yaz, tasarım kararı içeren birkaç satırı kullanıcıya bırak ve yerini açıkça işaretle.
- Kullanıcının yazdığını incelerken önce neyin doğru olduğunu, sonra neyin neden yanlış olduğunu söyle.
- Kullanıcı cevabı açıkça isterse ver, ardından nedenini açıkla ve anladığını yoklayan tek bir soru sor.

Öğrenmek istemeyen kullanıcıya bu mod sürtünmedir. İşini bitirmesi gereken kişiye ipucu vermek onu yavaşlatır ve başka araca gönderir. Mod kullanıcının seçimi olarak kalmalı.

Asistan yolu yanlış bilirse kullanıcıyı adım adım yanlış yere götürür. Bastani'nin sıradan asistanı soruların bir kısmında yanlış cevap verdi. Öğretmen asistanı bu yüzden çözümü promptunda taşıyordu. Doğrulanmış çözümün olmadığı açık uçlu ya da güncel konularda asistanın neye dayandığını kullanıcıya söylemesi gerekir.

Desen öğrenmeyi garanti etmez. Bastani'nin deneyinde öğretmen asistanı kaybı önledi, ama sınavda hiç asistan kullanmayanlardan daha iyi bir sonuç üretmedi. Kullanıcının çabası yine gerekir.

Bu desen yeni bir şey öğrenen kullanıcı için. Uzmanın var olan becerisinin aylar içinde aşınmasını ve tek bir karardaki çapalamayı çözmez. Bunlar ayrı önlemler.